หน้าหลัก
แรมซาร์ไซต์ของประเทศไทย
วันพื้นที่ชุ่มน้ำโลก
มติคณะรัฐมนตรี
ทำเนียบผู้เชี่ยวชาญและนักวิจัย
Picture Gallery


พื้นที่ชุ่มน้ำที่ไม่ได้ขึ้นทะเบียนตามมติคณะรัฐมนตรี
 

คำชะโนด


ที่ตั้ง : คำชะโนด ตั้งอยู่ในเขตพื้นที่ของบ้านโนนเมือง ตำบลบ้านม่วง อำเภอบ้านดุง จังหวัดอุดรธานี
                 :  ครอบคลุมเนื้อที่ประมาณ 354 ไร่ 3 งาน 64 ตารางวา
                 :  ตั้งอยู่สูงจากระดับน้ำทะเลปานกลาง 150 เมตร
                 :  พิกัดภูมิศาสตร์ ละติจูดที่ 17° 44' 28" N และลองจิจูด 103° 21' 35" E  พิกัด UTM  48 Q UE 267629  แผนที่ภูมิประเทศมาตราส่วน 1:50000  ระวางแผนที่ 5644 II      


แผนที่
 
 
อ้างอิง
โครงการสำรวจสถานภาพพื้นที่ชุ่มน้ำประเภทพรุของประเทศไทย ปีงบประมาณ 2552 โดยสถาบันวิจัยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งประเทศไทย
 
สถานภาพทางกายภาพ  
 

พื้นที่โดยทั่วไปของหนองคำชะโนด หรือที่ชาวบ้านเรียกว่า บ่อเมือง เป็นป่าที่มีน้ำท่วมขังตลอดปีและปกคลุมด้วยไม้ยืนต้น โดยเฉพาะไม้เด่น คือ ต้นชะโนด ไม้ยืนต้นชนิดนี้พบบริเวณป่าพรุทางภาคใต้ของประเทศไทย และต้นปาล์มชนิดนี้พบได้แห่งเดียวในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ คือ ป่าพรุคำชะโนด จังหวัดอุดรธานี

ลักษณะพื้นที่ชุ่มน้ำเป็นที่ราบลุ่มน้ำท่วมถึงของลุ่มน้ำสงครามตอนบนซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของลุ่มน้ำโขง ภายในพื้นที่ประกอบด้วยบริเวณป่าพรุ มีต้นชะโนดเกิดขึ้นรวมกันเป็นกลุ่มประมาณ 20 ไร่ มีพื้นน้ำเปิดโล่งล้อมรอบอยู่ สภาพพื้นที่โดยรอบหนองเป็นพื้นที่ค่อนข้างราบเรียบ ความลาดชันประมาณร้อยละ 1-2 มีหนองน้ำจืดที่เป็นส่วนหนึ่งของภูมิประเทศบริเวณที่ราบลุ่มน้ำท่วมถึงรายล้อมพื้นที่ชุ่มน้ำคำชะโนด ได้แก่ หนองบ่อเมือง หนองทุ่งใหญ่ หนองลาดควาย และหนองฮาง


ระบบนิเวศพื้นที่ชุ่มน้ำคำชะโนดอยู่ในลุ่มน้ำสงครามตอนบนซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของลุ่มน้ำโขงลักษณะพิเศษ คือ พื้นที่ชุ่มน้ำคำชะโนดมีบ่อน้ำอยู่กลางป่าพรุหรือเกาะมีน้ำซึมขึ้นมาตลอดปี ชาวบ้านมีความเชื่อว่าเป็นบ่อน้ำศักดิ์สิทธิ์ ในช่วงฤดูฝนระดับน้ำท่วมขังรอบๆ พื้นที่ป่าพรุคำชะโนดจะสูงถึง 2 เมตร ปริมาณน้ำฝนเฉลี่ยรายปีประมาณ 1,321 มิลลิเมตร

สถานภาพทางชีวภาพ  
 

พรรณไม้

          - พบพรรณไม้น้ำทั้งหมด 63 ชนิด ได้แก่ ผือหรือกกสามเหลี่ยม (Actinoscirpus grossus)แพงพวยน้ำ (Ludwigia adscendens) หญ้าแพรกน้ำ (Pseudoraphis spinescens) สาหร่ายหางกระรอก (Hydrilla verticillata)   สาหร่ายพุงชะโด (Cerathophylum  demersumm) สันตวาใบข้าว (Vallisneria spiralis) สาหร่ายข้าวเหนียว (Utricularia aurea) จอกหูหนู (Salvinia cucullata) บัวบา (Nymphoides indicum) และผักตบชวา (Eichhornia crassipes) เป็นต้น 
          - พรรณพืชบนพื้นที่ป่าพรุ (เกาะคำชะโนด) พบจำนวน 27 ชนิด  ได้แก่ ต้นชะโนด (Livistona saribus) มะเดื่อขน (Ficus hirta) ผักกูดหรือ ลำเท็ง (Steoichlaena palustris) ผักหนาม (Lasia spinosus) ไทรหิน (Ficus curtipes) ไทรย้อย (Ficus benjamina) เสียวเล็ก (Phyllanthus winitii) พญาสัตบรรณ (Alstonia  scholaris) ก้านเหลือง (Nauclea orientalis) และเหมือดแดง (Helicia vestita ) เป็นต้น
          - ไม้ยืนต้นที่ขึ้นบริเวณคันดินโดยรอบหนองน้ำ 64 ชนิด ได้แก่ เสียวใหญ่ (Phyllanthus polyphyllus) ขี้เหล็กบ้าน (Senna siamea) ซึ่ขี้เหล็กเลือด (Cassia timoriensis) เสียวใหญ่ (Phyllanthus polyphyllus) ยูคาลิปตัส (Eucalyptus  camaldulensis) ยางนา (Dipterocarpus alatus) และประดู่ป่า (Pterocarpus  macrocarpus) เป็นต้น         

นก

          พบนกทั้งสิ้น 33 ชนิด ได้แก่ เป็ดผีเล็ก (Tachybaptus ruficollis) นกยางเปีย (Egretta garzetta) นกยางไฟธรรมดา (Ixobrychus cinnamomeus)  เป็ดคับแค (Nettapus coromandelianus ) เหยี่ยวขาว (Elanus cearuleus) นกอัญชันคิ้วขาว (Porzana paykullii) นกแอ่นทุ่งใหญ่ (Glareola maldivarum) นกจาบฝนปีกแดง (Mirafra marionae) นกแซงแซวหางปลา (Dicrurus macrocercus) นกยอดข้าวหางแพนลาย (Cisticola juncidis)  เป็นต้น เป็นสัตว์ป่าคุ้มครอง 31 ชนิด และใน 33 ชนิด เป็นนกประจำถิ่น 24 ชนิด นกอพยพ 1 ชนิด นกประจำถิ่นและนกอพยพ 7 ชนิด นกอพยพมาเพื่อผสมพันธุ์ 1 ชนิด

 ทรัพยากรปลา

          พบนกทั้งสิ้น 33 ชนิด ได้แก่ เป็ดผีเล็ก (Tachybaptus ruficollis) นกยางเปีย (Egretta garzetta) นกยางไฟธรรมดา (Ixobrychus cinnamomeus)  เป็ดคับแค (Nettapus coromandelianus ) เหยี่ยวขาว (Elanus cearuleus) นกอัญชันคิ้วขาว (Porzana paykullii) นกแอ่นทุ่งใหญ่ (Glareola maldivarum) นกจาบฝนปีกแดง (Mirafra marionae) นกแซงแซวหางปลา (Dicrurus macrocercus) นกยอดข้าวหางแพนลาย (Cisticola juncidis)  เป็นต้น เป็นสัตว์ป่าคุ้มครอง 31 ชนิด และใน 33 ชนิด เป็นนกประจำถิ่น 24 ชนิด นกอพยพ 1 ชนิด นกประจำถิ่นและนกอพยพ 7 ชนิด นกอพยพมาเพื่อผสมพันธุ์ 1 ชนิด ปลาและสัตว์อื่นๆ
- พบปลาอย่างน้อย 34 ชนิด ได้แก่ ปลาแปบ (Oxygaster oxygastroides) ปลาสร้อยนกเขา (Osteochilus hasselti) ปลากะมัง (Puntioplites proctozysron) ปลาเสือสุมาตรา (Puntius partipentazona) ปลาสายทอง (Cobitophis auguillaris) ปลาแขยงข้างลาย (Mystus vittatus) แป้นแก้ว (Ambassis siamensis) ปลาบู่น้ำจืด (Brachygobius sp.) ปลาสลิด (Trichogaster pectroralis) ปลากระดี่หม้อ(Trichogaster trichopterus) และปลากระสง (Ophiocephalus Lucius)
- ชนิดของปลาที่อยู่ในสถานภาพมีแนวโน้มใกล้สูญพันธุ์ (Vulnerable) ได้แก่ ปลาดุกด้าน (Clarias batrachus) และชนิดที่อยู่ในสถานภาพข้อมูลไม่เพียงพอ (Data Deficient) ได้แก่ ปลาซิวเจ้าฟ้า (Amblypharyngodon chulabhornae)
- กลุ่มปลาเศรษฐกิจ ได้แก่ ปลาช่อน (Ophiocephalus striatus) ปลาสร้อยขาว (Cirrhinus jullieni) ปลาไส้ตัน (Cyclocheilichthys armatus) ปลาไส้ตัน (Cyclocheilichthys repasson) ปลาสลาด (Notopterus notopterus) ปลากดเหลือง (Mystus nemurus) ปลาสร้อยเกล็ดถี่ (Thynnichthys thynnoides) และปลากระสูบจุด (Hampala dispar) สำหรับสัตว์น้ำเศรษฐกิจอื่นๆ ที่สำรวจพบ ได้แก่ กุ้งฝอยน้ำจืด (Macrobranchium lanchesteri) และหอยขม (Sinotaia ingallsiana)
          สัตว์น้ำอื่น ๆ ที่พบเห็นตามหนองบึงน้ำจืด ได้แก่ กุ้งฝอยน้ำจืด (Macrobranchium lanchesteri) กุ้งก้ามกราม (Macrobranchium rosenbergii) หอยขม (Sinotaia ingallsiana) หอยโข่ง (Pila ampullacea ) ปูนา (Esanthelphusa spp. ) กบนา (Rana spp. ) เขียดจะนา (Occidozyda lima) หอยเชอรี่(Pomacea canaliculata) ปลิง (Hirudinea spp. ) ตะพาบ (Amyda cartilagenea) เต่านา (Malayemys macrocephala).

        

 

คุณค่าการใช้ประโยชน์  
 

      พื้นที่ชุ่มน้ำมีคุณค่าต่อการดำรงชีพของชุมชนท้องถิ่นอย่างชัดเจน ในส่วนของคำชะโนด คุณค่าที่ชัดเจนเกี่ยวข้องกับความเชื่อและขนบธรรมเนียมประเพณีของท้องถิ่น และคุณค่าเชิงนิเวศวิทยา คือ การเป็นแหล่งพรรณพืชที่หาได้ยากในภาคอีสาน ได้แก่ ต้นชะโนด ซึ่งในภาคอีสานพบเฉพาะพื้นที่บริเวณคำชะโนดนี้แห่งเดียว และเป็นระบบนิเวศที่มีเอกลักษณ์โดดเด่น คือ มีไม้เด่นเป็นปาล์มที่คล้ายพรุทางภาคใต้ ซึ่งชาวบ้านและประชาชนทั่วไปได้ใช้ประโยชน์สำหรับเป็นแหล่งท่องเที่ยว พักผ่อนและเรียนรู้เชิงวัฒนธรรมและนิเวศวิทยา สำหรับในส่วนของหนองบึงรอบคำชะโนด มีคุณค่าที่สำคัญอย่างยิ่งด้านการเกษตรและให้ผลผลิตที่ชาวบ้านสามารถเก็บหา โดยเฉพาะปลาและพืชพรรณ เพื่อการบริโภคในครัวเรือนและจำหน่ายผลผลิตเพื่อเป็นรายได้แก่ครัวเรือน

 

การจัดการและการคุกคาม  
 

การจัดการที่เกิดขึ้นภายในพื้นที่

  1. มีการก่อสร้างทำนบคันดินรอบหนองน้ำเพื่อกักเก็บและหรือระบายน้ำสำหรับใช้ประโยชน์ (กรมชลประทาน/กรมทรัพยากรน้ำ)
  2. กำหนดเขตอนุรักษ์พันธุ์ปลา (กรมประมง/ชุมชน / อบต.)
  3. มีการพัฒนาเป็นแหล่งท่องเที่ยวด้านวัฒนธรรม (ทสจ./ททท./ ชุมชน / อบต.  )

การคุกคามที่เกิดมาจากภายนอกพื้นที่

  1. ปัญหาการทิ้งขยะ
  2. คนจากภายนอกชุมชนเข้ามาใช้ประโยชน์จากพื้นที่ชุ่มน้ำมากขึ้น มีการเพิ่มขึ้นของธุรกิจเลี้ยงปลาในกระชัง (ต. วังทอง) ที่อาจจะทำให้การจับหาปลาในธรรมชาติลดน้อยลง และในขณะเดียวกันอาจส่งผลต่อคุณภาพของแหล่งน้ำในอนาคตหากไม่มีการควบคุมการเลี้ยงปลาในกระชังให้เหมาะสม
  3. การรุกตัวเข้ามาของน้ำเค็มจากธุรกิจเกลือโดยเฉพาะบริเวณห้วยทวน ต. วัง
  4. การปนเปื้อนของสารเคมีที่ใช้ในไร่อ้อยหรือมันสำปะหลัง สวนยางพารา ไหลลงสู่ลำห้วย (ฮ่องนาหวายที่ไหลผ่านพื้นที่บ้านโนนเมือง) ในบริเวณใกล้เคียงกับพื้นที่ชุ่มน้ำคำชะโนด


           

รายละเอียดเพิ่มเติม >>