หน้าหลัก
แรมซาร์ไซต์ของประเทศไทย
วันพื้นที่ชุ่มน้ำโลก
มติคณะรัฐมนตรี
ทำเนียบผู้เชี่ยวชาญและนักวิจัย
Picture Gallery


พื้นที่ชุ่มน้ำที่มีความสำคัญระดับชาติ
 

บึงสำนักใหญ่ (หนองจำรุง)


ที่ตั้ง : ตำบลซากพง อำเภอแกลง จังหวัดระยอง  
มีพื้นที่ : 3,871.00  ไร่  (6.19 ตร.กม.)
ระวาง : 5334 III


แผนที่

 
 

 
สถานภาพทางกายภาพ  
 

          ลักษณะของบึงน้ำบริเวณชายฝั่งทะเล เป็นพื้นที่ชุ่มน้ำขนาดใหญ่ครอบคลุมพื้นที่ความกว้างประมาณ 3.0 กิโลเมตรและความยาวประมาณ 4.0 กิโลเมตร ประกอบด้วย ระบบนิเวศพื้นที่ชุ่มน้ำประเภทพรุ หนองบึง และป่าบก เป็นพื้นที่ระบบนิเวศที่มีลักษณะ พิเศษและมีความหลากหลายทางชีวภาพในระบบนิเวศ และความอุดมสมบูรณ์พันธุ์พืชพันธุ์ปลา หรือสัตว์น้ำอื่นๆ สภาพภูมิประเทศของบึงจำรุง เป็นพรุที่มีน้ำขังตลอดทั้งปี พรุแห่งนี้ล้อมรอบภูเขาที่อยู่ทาง ทิศเหนือ ตะวันตก และตะวันออก ภูเขาที่สำคัญ ได้แก่ เขาหินตั้ง (สูง 208 เมตร) เขาช่องดับ (สูง 140 เมตร) เขาคอย (สูง 141 เมตร) เป็นต้นส่วนทางด้านใต้ของพรุเป็นที่ราบชายฝั่งทะเล ที่เกิดจากการทับถมของตะกอนทราย มีความสูงประมาณ เมตร จากระดับน้ำทะเลปานกลาง ซึ่งบริเวณนี้เป็นที่ตั้งของชุมชน และแหล่งที่ท่องเที่ยวชายฝั่งทะเลของจังหวัดระยอง ระหว่างพรุกับทะเล มีคลองท่าม่วงเป็นทางระบายน้ำออกสู่ทะเล

สถานภาพทางชีวภาพ  
 

          หนองจำรุงเป็นพื้นที่ชุ่มน้ำที่เป็นสังคมพืชประเภทป่าพรุ (peat swamp forest)แต่ถูกรบกวนจากกิจกรรมต่าง ๆ อย่างต่อเนื่อง ทั้งการเปลี่ยนเป็นพื้นที่เพื่อทำการเกษตร เป็นที่ตั้งของชุมชน และหน่วยงานราชการ ทำให้ป่าพรุเสื่อมโทรม พรรณไม้เดิมที่พบมาก คือ เสม็ดขาว Melaleuca cajuputi Powell จากการศึกษา พบพรรณไม้รวม 364 ชนิด 290 สกุล 105วงศ์ แยกเป็นพรรณไม้ทั่วไป 163 ชนิด และพรรณไม้น้ำ 201 ชนิด ซึ่งเป็นพรรณไม้ที่นำเข้าไปปลูกอีก 31 ชนิด ในจำนวนนี้เป็นพืชหายาก ชนิด ได้แก่ สรัสจันทร Burmannia coelestisD.Don และสร้อยสุวรรณา Utricularia bifida L.
           รอบบึงพบไม้ต้นที่ขึ้นในพื้นที่อีกหลายชนิด เช่น จิกนาBarringtonia acutangula (L.) Gaertn. ปอทะเล Hibiscus tiliaceus L. สนุ่น Salix tetrasperma Roxb.อะราง Peltophorum dasyrrachis (Miq.) Kurz ex Baker ตะแบกนา Lagerstroemia floribunda Jack เสม็ดขาว Melaleuca cajuputi Powell เป็นต้น รวมทั้งพรรณไม้ที่นำเข้าไปปลูกอีกหลายชนิด เช่น สะเดา Azadirachta indica A.Juss. var. siamensis ValetonปีบMillingtonia hortensis L.fหูกวาง Terminalia catappa L. สัก Tectona grandis L.f.ราชพฤกษ์ Cassia fistula L. ขี้เหล็ก Senna siamea (Lam.)H.S.Irwin & Barneby ประดู่บ้าน Pterocarpus indica Willd. เป็นต้น
          
ในพื้นที่บึงที่น้ำท่วมถึงและพื้นที่ชื้นแฉะริมน้ำพบพรรณไม้น้ำค่อนข้างหลากหลาย เช่น กระจูด Lepironia articulata (Retz.) Domin หญ้าแขม Phragmites vallatoria (Pluk. ex L.) Veldkamp ผักตบชวา Eichhornia crassipes (C.Mart.) Solms จอก Pistia stratiotes L. จอกหูหนู Salvinia cucullata Roxb. ex Bory ผักกระเฉด Neptunia oleraceaLour. ไมยราบยักษ์ Mimosa pigra L. ไมยราบ M. pudica L. บัวหลวง Nelumbo nuciferaGaertn. ผักบุ้ง Ipomoea aquatica Forssk. ผักแพงพวย Ludwigia adscendens (L.) H.Hara หนามพุงดอ Azima sarmentosa (Blume) Benth. หนวดปลาดุก Lindernia anagallis (Burm.f.) Pennell บอน Colocasia esculenta (L.) Schott กกสามเหลี่ยมActinoscirpus grossus (L.f.) Goetgh. & D.A.Simpson แห้วทรงกระเทียม Eleocharis dulcis (Burm.f.) Hensch. var. dulcis หวายลิง Flagellaria indica L. ธูปฤาษี Typha angustifolia L. เป็นต้น

           การสำรวจทรัพยากรสัตว์ป่าพบ สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม 4 ชนิด ใน 4 วงศ์ 4 สกุล  ซึ่งเป็นสัตว์ที่สำรวจพบโดยตรง 1 ชนิด คือ หนูท้องขาว (Rattus tanezumi) ซึ่งพบอาศัยอยู่บริเวณเกาะในบึงจำรุง  3 ชนิดเป็นข้อมูลที่ได้จากข้อมูลทุติยภูมิ (วว., 2552) ได้แก่ กระต่ายป่า (Lepus peguensisหนูท้องขาว (Rattus tanezumi) พังพอนเล็ก (Herpestes javanica) และค้างคาวปีกถุงเคราดำ (Taphozous melanopogon)

           พบนกไม่น้อยกว่า 67 ชนิด ใน 35 วงศ์ 56 สกุล ซึ่งเป็นนกที่สำรวจพบโดยตรงในการศึกษาครั้งนี้  59 ชนิด ส่วนมากจะเป็นนกที่อาศัยอยู่ตามชายทุ่งและตามสวน เช่น นกเขาใหญ่ (Streptopelia chinensis) นกเขาชวา (Geopelia striataนกกระปูดใหญ่ (Centropus sinensis) นกขมิ้นน้อยสวน  (Aegithina tiphiaนกปรอดสวน (Pycnonotus blanfordiนกกระจิบหญ้าสีเรียบ (Prinia inornataนกกางเขนบ้าน (Copsychus saularisเป็นต้น พบชนิดนกน้ำที่อาศัยอยู่บริเวณรอบบึงจำรุง เช่น นกกาน้ำเล็ก (Phalacrocorax niger) นกอ้ายงั่ว (Anhinga melanogaster) นกยางเปีย (Egretta garzetta) นกยางควาย (Bubulcus ibis)นกยางไฟหัวน้ำตาล (Ixobrychus cinnamomeusเป็ดแดง (Dendrocygna javanica) นกกวัก (Amaurornis phoenicurus) เป็ดคับแค (Nettapus coromandelianus) เป็นต้น

       พบสัตว์เลื้อยคลานไม่น้อยกว่า 9 ชนิดใน 5 วงศ์ สกุล ชนิดที่สำรวจพบโดยตรงเพียงชนิดเดียว คือ จิ้งเหลนบ้าน (Mabuya multifasciata) โดยพบบริเวณเกาะในบึงจำรุง ที่เหลือได้ข้อมูลจากการสอบถาม 4 ชนิด ได้แก่ ตะพาบใต้หวัน (Pelodiscus sinensis) ซึ่งเป็นชนิดพันธุ์ต่างถิ่นและถูกนำมาปล่อยไว้ในบึงจำรุง เต่านา (Malayemys subtrijuga) เต่าหับ (Cuora amboinensis) และเต่าดำ (Siebenrockiella crassicollis)

          พบสัตว์สะเทินน้ำสะเทินบกไม่น้อยกว่า 4 ชนิด ใน 4 วงศ์ 4 สกุลทุกชนิดเป็นสัตว์ที่สำรวจพบโดยตรง 3 ชนิด ได้แก่ เขียดจิก (Hylarana erythraea) เขียดจะนา (Occidozyga lima) อึ่งน้ำเต้า (Microhyla ficipesและอึ่งอ่างบ้าน (Kaloula pulchra) และมีรายงานของ วว. (2552) อีก 1 ชนิด คือ กบหนอง (Fejervaya limnocharis)

          ทรัพยากรปลาที่อาศัยอยู่ในบึงจำรุง ตำบลซากพง อำเภอแกลง จังหวัดระยองมีความหลากชนิดจำนวน 37 ชนิด (species) ใน 15 ครอบครัว (families) ปลาที่พบมีความหลากชนิดมากที่สุดในครอบครัว Cyprinidae จำนวน 13 ชนิด คิดเป็นร้อยละ 35.13 รองลงมา ได้แก่ Belontiidae จำนวน 5 ชนิด คิดเป็นร้อยละ 13.51 รองลงมา ได้แก่ Bagridae และChannidae จำนวนครอบครัวละ ชนิด คิดเป็นร้อยละ 8.11 รองลงมา ได้แก่ Clariidae และMastacembelidae พบครอบครัวละ ชนิด แต่ละครอบครัวคิดเป็นร้อยละ 5.41 ครอบครัว และอีก ครอบครัว พบเพียงครอบครัวละ ชนิด แต่ละครอบครัวคิดเป็นร้อยละ 2.70 

คุณค่าการใช้ประโยชน์  
 

        1) การใช้พื้นที่บริเวณรอบหนองบึง มีบ้านเรือนอยู่อาศัยตังอยู่ประมาณ 330 ครอบครัว
        2) การใช้พื้นที่เพื่อการเกษตรกรรม
         - เพื่อการเพาะปลูก 150ครอบครัว
         - เพื่อจับสัตว์น้ำหรือประมง 60 ครอบครัว
         - เก็บหาของป่า 200 ครอบครัว
         - ตั้งร้านอาหาร 4 ครอบครัว
         - การท่องเที่ยวและนันทนาการ เป็นพื้นที่ที่มีกิจกรรมแข่งเรือ มีนักท่องเที่ยว 2,200 คน/ปีมีประชากรจากที่อื่นเข้ามาใช้ประโยชน์ ในการท่องเที่ยว และจับสัตว์น้ำ 

การจัดการและการคุกคาม  
 

         - ที่ผ่านมาชุมชนมีส่วนร่วมในการอนุรักษ์หนองบึงโดยการปลูกป่า ปล่อยปลา ป้องกันการบุกรุกที่ดิน การอนุรักษ์ธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม และการใช้น้ำอย่างประหยัด
         - มีกลุ่มอนุรักษ์บึงสำนักสำนักใหญ
         - มีการสะสมตะกอนทำให้ตื้นเขิน
         - การบุกรุกที่ดินหนองบึง
         - วัชพืชในแหล่งน้ำมีมากเกินไป
         - การใช้พื้นที่เป็นที่เลี้ยงสัตว์

รายละเอียดเพิ่มเติม >>

 
 
อ้างอิง
สำนักงานนโยบายและแผนสิ่งแวดล้อม. 2542. ทะเบียนพื้นที่ชุ่มน้ำที่มีความสำคัญระดับนานาชาติและระดับชาติ ของประเทศไทย.
กระทรวงวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยีและสิ่งแวดล้อม. กรุงเทพฯ. 414 หน้า